Mithras Yekanoglu

by Mithras Yekanoglu

Küresel enerji dönüşüm süreci, fosil yakıtlardan yenilenebilir ve düşük karbonlu enerji kaynaklarına yönelimle şekillenmektedir. Bu dönüşümde hidrojen, karbon nötr bir enerji taşıyıcısı olarak kritik bir rol üstlenmektedir. Hidrojen ekonomisinin gelişimi, enerji güvenliği ve sürdürülebilirlik açısından büyük fırsatlar sunarken, hukuki çerçevenin de bu süreci destekleyici şekilde oluşturulması gerekmektedir.

Bu makalede, hidrojen ekonomisinin hukuki yapısı, enerji güvenliği bağlamında değerlendirilmesi ve pazar düzenlemeleri ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Öncelikle hidrojenin enerji sistemlerindeki yeri ve stratejik önemi tartışılacak, ardından hukuki düzenlemeler, uluslararası ve ulusal çerçevelerle birlikte incelenecektir.

1. Hidrojen Ekonomisinin Genel Çerçevesi

Hidrojenin Enerji Dönüşümündeki Rolü

Hidrojen, temiz enerji sistemlerinde elektrik üretimi, sanayi, ulaşım ve ısıtma sektörlerinde önemli bir alternatif olarak görülmektedir. Fosil yakıtlardan elde edilen hidrojenin yanı sıra, yenilenebilir enerji kaynaklarıyla üretilen yeşil hidrojen, sürdürülebilir kalkınmanın temel taşlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Hidrojenin enerji dönüşümündeki kritik avantajları şunlardır:

•Düşük karbon salınımı: Özellikle yeşil hidrojenin kullanımı, karbon nötr enerji sistemlerine geçişte önemli bir adımdır.

•Enerji depolama kapasitesi: Yenilenebilir enerji kaynaklarının kesintili doğasına karşılık, hidrojen fazla enerjinin depolanmasını sağlar.

•Sanayi ve ulaştırma sektörlerinde kullanım potansiyeli: Demir, çelik, çimento, kimya endüstrileri ve ağır taşımacılık sektörleri için hidrojen önemli bir yakıt alternatifi sunmaktadır.

Hidrojenin Enerji Güvenliği Açısından Önemi

Enerji güvenliği, kesintisiz, uygun maliyetli ve sürdürülebilir enerji arzının sağlanmasını ifade eder. Hidrojen ekonomisinin enerji güvenliğine olan katkıları şu şekilde özetlenebilir:

•Kaynak çeşitliliği: Hidrojen, yerel kaynaklardan üretilebildiği için ithalata bağımlılığı azaltarak enerji arz güvenliğini artırabilir. Enerji güvenliği açısından kaynak çeşitliliği, bir ülkenin enerji ihtiyacını karşılamak için farklı enerji kaynaklarına sahip olmasını ifade eder. Enerji arz güvenliğini sağlamak için ülkeler, tek bir kaynağa veya tedarikçiye bağımlı olmaktan kaçınarak enerji portföylerini çeşitlendirmeye çalışırlar. Hidrojen, bu bağlamda enerji kaynaklarını çeşitlendiren önemli bir bileşen olarak görülmektedir.

Hidrojenin Kaynak Çeşitliliğine Katkıları:

Farklı Üretim Yöntemleriyle Hidrojen Elde Edilebilir:

•Yeşil hidrojen (yenilenebilir enerji kaynaklarından elektroliz yoluyla üretilen hidrojen) rüzgar, güneş ve hidroelektrik gibi yenilenebilir kaynaklardan üretilebilir.

•Mavi hidrojen (doğal gazdan üretilip karbon yakalama ve depolama teknolojileriyle karbon emisyonları azaltılan hidrojen) fosil yakıtlara dayansa da karbon salınımını önemli ölçüde azaltabilir.

•Gri hidrojen (doğal gazdan elde edilen, ancak karbon salınımı azaltılmayan hidrojen) ve turkuaz hidrojen (metan piroliziyle üretilen hidrojen) gibi alternatif yöntemler de mevcuttur.

Yenilenebilir Enerji ile Entegre Edilerek Enerji Çeşitliliğini Artırır:

Hidrojen, güneş ve rüzgar enerjisinden elde edilen fazla elektriğin depolanmasını sağlayarak yenilenebilir enerji kaynaklarının kesintili üretim problemlerini çözebilir. Hidrojenin doğal gaz şebekelerine enjekte edilmesiyle mevcut altyapı kullanılabilir hale gelir, böylece fosil yakıt bağımlılığı azalır.

Bölgesel Kaynak Bağımsızlığını Artırır:

Fosil yakıt ithalatına bağımlı ülkeler, yerel olarak hidrojen üretimi yaparak kendi enerji kaynaklarını çeşitlendirebilir. Hidrojen üretimi ve depolanması, enerji krizleri veya arz kesintileri durumunda alternatif bir enerji kaynağı sağlayabilir.

Sonuç olarak, hidrojen enerji portföyünü çeşitlendirerek enerji arz güvenliğini artıran stratejik bir kaynaktır. Hem yenilenebilir hem de fosil yakıt bazlı üretim yöntemleri sayesinde, ülkeler enerji bağımsızlığını güçlendirerek riskleri azaltabilir.

•Enerji bağımsızlığı: Hidrojenin yerel olarak üretilebilmesi, ülkelerin dışa bağımlılığını azaltarak stratejik avantaj sağlar. Enerji bağımsızlığı, bir ülkenin enerji ihtiyacını dış kaynaklara bağımlı olmadan, büyük ölçüde kendi üretim kapasitesi ile karşılaması anlamına gelir. Küresel enerji piyasalarında yaşanan belirsizlikler, arz-talep dengesizlikleri ve jeopolitik gerilimler, ülkeleri enerji bağımsızlığını artırmaya yönelik adımlar atmaya zorlamaktadır.

Hidrojen, yerli ve yenilenebilir kaynaklardan üretilebilme potansiyeli sayesinde enerji bağımsızlığının sağlanmasında kritik bir rol oynamaktadır.

Hidrojenin Enerji Bağımsızlığına Katkıları:

İthal Fosil Yakıtlara Bağımlılığı Azaltır:

Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler, hidrojen üretimi ile doğal gaz ve petrol ithalatına olan bağımlılığı azaltabilir. Hidrojenin özellikle sanayi ve ulaşım sektörlerinde kullanılması, fosil yakıt tüketimini önemli ölçüde düşürebilir.

Kendi Enerji Kaynaklarını Değerlendirme İmkânı Sunar:

Rüzgar, güneş ve hidroelektrik gibi yenilenebilir kaynaklar kullanılarak hidrojen üretimi sağlanabilir, böylece ülke içindeki enerji kaynakları daha etkin şekilde değerlendirilmiş olur. Hidrojen üretimi sayesinde mevcut yenilenebilir enerji yatırımları daha verimli hale getirilebilir ve fazla enerji depolanabilir.

Uzun Vadeli Enerji Stratejileri İçin Sürdürülebilir Bir Alternatif Sunar:

Hidrojen, ülkelerin fosil yakıtlardan uzaklaşmasını sağlayarak uzun vadeli enerji güvenliği politikalarına katkı sağlar. Hidrojen teknolojileri için yapılan yatırımlar, yerel sanayinin gelişmesini destekleyerek istihdam yaratır ve ekonomik büyümeye katkı sağlar.

Özetle, hidrojen üretiminin teşvik edilmesi ve yerel kaynakların kullanımı, ülkelerin enerji bağımsızlığını artırarak dışa bağımlılığı azaltabilir. Böylece enerji güvenliği güçlenirken ekonomik istikrar da sağlanmış olur.

•Kriz yönetimi ve dayanıklılık: Yenilenebilir enerji ile entegre edilen hidrojen sistemleri, enerji arzında istikrarı artırabilir. Enerji sistemleri, çeşitli krizlere ve olağanüstü durumlara karşı dayanıklı olmalıdır. Doğal afetler, ekonomik krizler, savaşlar, tedarik zinciri kesintileri ve jeopolitik gerginlikler, enerji arz güvenliğini tehdit eden başlıca unsurlar arasında yer almaktadır. Hidrojen, esnek ve ölçeklenebilir bir enerji kaynağı olması nedeniyle kriz yönetiminde ve enerji sistemlerinin dayanıklılığını artırmada önemli bir rol oynamaktadır.

Hidrojenin Kriz Yönetimine Katkıları:

Kesintisiz Enerji Arzı Sağlar:

Hidrojen, fazla yenilenebilir enerjinin depolanmasını sağlayarak ani enerji kesintilerine karşı bir güvence sunar. Elektrik şebekelerinde büyük ölçekli arızalar yaşandığında yedek enerji kaynağı olarak kullanılabilir.

Yakıt Krizleri ve Arz Kesintilerine Alternatif Oluşturur:

Küresel enerji krizleri, fosil yakıt fiyatlarının yükselmesine ve arzın azalmasına neden olabilir. Hidrojen, yerel olarak üretilebildiği için bu tür şoklara karşı bir tampon görevi görebilir. Petrol ve doğal gaz gibi ithal edilen yakıtlar yerine hidrojen kullanımı artırılarak jeopolitik riskler azaltılabilir.

Afet ve Olağanüstü Durumlarda Alternatif Enerji Sağlayabilir:

Hidrojen, felaket durumlarında mobil enerji kaynağı olarak kullanılabilir. Deprem, kasırga veya büyük ölçekli elektrik kesintileri gibi kriz anlarında hidrojen yakıt hücreleri ile temel hizmetler sürdürülebilir.

Sanayi ve Ulaşımda Alternatif Yaratır:

Kriz dönemlerinde fosil yakıt fiyatları yükseldiğinde hidrojenin bir alternatif olarak kullanılması ekonomik istikrarı koruyabilir. Özellikle uzun mesafeli taşımacılık ve ağır sanayi sektörlerinde hidrojenin kullanımı, enerji krizlerine karşı bir çözüm sunabilir.

Uluslararası Ticaret Bağımlılığını Azaltır:

Küresel hidrojen ticaretinin gelişmesiyle, enerji krizlerinde ülkeler yeni tedarik zincirleri oluşturabilir ve farklı kaynaklardan enerji sağlayarak arz şoklarını en aza indirebilir. Avrupa, Asya ve Amerika kıtalarında hidrojen üretim projelerinin hızlanması, küresel enerji krizlerine karşı daha dirençli bir yapı oluşmasını sağlayacaktır.

Sonuç olarak, hidrojen, enerji sistemlerinin krizlere karşı daha dayanıklı hale gelmesine ve olağanüstü durumlarda kesintisiz enerji sağlanmasına yardımcı olan kritik bir enerji kaynağıdır. Kriz yönetimi açısından bakıldığında, hidrojen ekonomisinin güçlendirilmesi, enerji arz güvenliğini artırarak küresel belirsizliklere karşı daha sağlam bir yapı oluşturulmasını sağlayabilir. Ancak, hidrojen ekonomisinin tam anlamıyla gelişebilmesi için düzenleyici çerçevelerin oluşturulması büyük önem taşımaktadır. Bu noktada, hidrojenin üretiminden taşınmasına ve kullanımına kadar çeşitli hukuki düzenlemelerin incelenmesi gerekmektedir.

2. Hidrojen Ekonomisinin Hukuki Çerçevesi

Uluslararası Hukuki Çerçeve ve Düzenlemeler

Hidrojen ekonomisi, küresel düzeyde çeşitli uluslararası kuruluşlar ve anlaşmalar tarafından yönlendirilmektedir. Başlıca düzenleyici çerçeveler şunlardır:

•Paris Anlaşması (2015): Küresel sıcaklık artışını 1,5°C ile sınırlama hedefi, hidrojen teknolojilerine yönelik yatırımları teşvik etmektedir. Paris Anlaşması, 2015 yılında Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında imzalanmış ve küresel ısınmayı sanayi öncesi seviyelere kıyasla 1,5°C ile sınırlandırmayı hedefleyen bir uluslararası mutabakat olarak kabul edilmiştir. Bu anlaşma, ülkeleri karbon salınımını azaltmaya yönelik taahhütlerde bulunmaya zorlamakta ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmeyi teşvik etmektedir.

Hidrojen ekonomisi, Paris Anlaşması’nın hedefleri doğrultusunda karbon nötr bir enerji sistemine geçişte önemli bir rol oynamaktadır. Anlaşma kapsamında belirlenen Ulusal Katkı Beyanları (NDCs) ile ülkeler, emisyon azaltım stratejilerini belirlemekte ve bu doğrultuda hidrojenin temiz enerji kaynağı olarak kullanımını artırmayı taahhüt etmektedir.

Paris Anlaşması’nın hidrojen sektörüne etkileri şu başlıklar altında değerlendirilebilir:

Karbon Azaltımı ve Emisyon Hedefleri:

Paris Anlaşması, karbon emisyonlarını azaltma konusunda bağlayıcı hedefler belirlediği için hidrojenin fosil yakıtlara alternatif bir enerji kaynağı olarak kullanımını teşvik etmektedir. Fosil yakıt bazlı hidrojen yerine yeşil hidrojenin teşvik edilmesi, ülkelerin karbon nötr hedeflerine ulaşmalarını kolaylaştırmaktadır.

Hidrojen Yatırımlarının Artması:

Düşük karbonlu enerji üretimini destekleyen finansman mekanizmaları, hidrojen yatırımlarına olan ilgiyi artırmaktadır. Uluslararası Kalkınma Bankaları, Dünya Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası gibi finans kuruluşları, Paris Anlaşması çerçevesinde temiz enerji yatırımlarına öncelik tanımaktadır.

Politika ve Düzenlemelerin Uyumu:

Ülkeler, Paris Anlaşması’na uyum sağlamak için yenilenebilir enerji mevzuatlarını ve teşvik sistemlerini güncellemektedir. Hidrojen üretimi, taşınması ve depolanmasına yönelik düzenleyici çerçeveler, anlaşmanın hedefleri doğrultusunda şekillendirilmektedir.

Özetle, Paris Anlaşması, hidrojenin küresel enerji sistemlerinde daha geniş bir kullanım alanı bulmasını sağlamakta ve düşük karbonlu enerji geçişine yönelik yasal ve ekonomik düzenlemeleri teşvik etmektedir.

Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal): Avrupa Birliği (AB), yeşil hidrojenin kullanımını artırmak için çeşitli düzenleyici reformları hayata geçirmiştir. Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal), Avrupa Birliği’nin 2050 yılına kadar karbon nötr bir kıta olma hedefini belirleyen kapsamlı bir stratejidir. Bu mutabakat, yenilenebilir enerjiye geçişi hızlandırarak çevresel sürdürülebilirliği sağlamak amacıyla düzenleyici reformlar ve ekonomik teşvikler içermektedir.

Yeşil Mutabakat çerçevesinde, hidrojen enerjisi Avrupa’nın temiz enerji dönüşümünde stratejik bir alan olarak görülmektedir. Avrupa Birliği, Hidrojen Stratejisi kapsamında yeşil hidrojen üretimini artırmayı ve sanayi sektörlerinde kullanımını yaygınlaştırmayı hedeflemektedir.

Yeşil Mutabakat’ın hidrojen sektörüne etkileri:

Hidrojen Üretimi ve Teknoloji Geliştirme:

AB, yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilen yeşil hidrojenin maliyetlerini düşürmek için Ar-Ge çalışmalarına büyük yatırımlar yapmaktadır. 2030 yılına kadar 40 GW’lık elektroliz kapasitesine ulaşma hedefi, hidrojen teknolojilerinin hızla gelişmesini sağlamaktadır.

Hidrojen İçin Yeni Pazar Mekanizmaları:

AB, yeşil hidrojenin sanayi, ulaşım ve enerji sektörlerinde kullanımını teşvik etmek için karbon fiyatlandırması ve emisyon ticaret sistemleriyle destekleyici mekanizmalar oluşturmaktadır. Karbonsuz enerji kaynaklarını tercih eden şirketlere teşvikler ve vergi muafiyetleri sunulmaktadır.

Hidrojen Altyapısının Geliştirilmesi:

Avrupa, hidrojen taşımacılığı ve depolaması için yeni altyapı projelerine yatırım yapmaktadır. Hidrojen boru hatlarının ve hidrojen dolum istasyonlarının yaygınlaştırılması, piyasanın büyümesine katkı sağlamaktadır.

Sanayi ve Ulaşımda Hidrojen Kullanımı:

Çelik, çimento, kimya gibi yüksek karbon salınımı yapan sektörlerde hidrojen kullanımı yaygınlaştırılmaktadır. AB, Hidrojen Yakıt Hücreli Araçları destekleyerek karbon salınımını azaltmayı hedeflemektedir.

Sonuç olarak, Avrupa Yeşil Mutabakatı hidrojenin enerji dönüşümünde merkezî bir rol üstlenmesini sağlayarak, küresel hidrojen pazarının gelişimine öncülük etmektedir.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Hidrojen Konseyi: Hidrojen üretiminde standartların belirlenmesi, pazar entegrasyonu ve güvenlik politikalarının geliştirilmesi için çalışmalar yürütmektedir. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Hidrojen Konseyi, hidrojen ekonomisinin gelişimini destekleyen iki önemli küresel kuruluştur. Bu organizasyonlar, hidrojenin enerji sektöründe daha fazla benimsenmesini sağlamak için çeşitli politika önerileri, raporlar ve yol haritaları sunmaktadır.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Hidrojen Raporları

IEA, küresel enerji piyasalarının analizini yaparak temiz enerji teknolojilerinin yaygınlaşmasını destekleyen uluslararası bir kuruluştur.

IEA Hidrojen Yol Haritası (IEA Global Hydrogen Review 2023):

•Hidrojenin karbon emisyonlarını azaltmada kritik bir rol oynadığı vurgulanmaktadır.

•2050 yılına kadar hidrojenin küresel enerji tüketiminde önemli bir paya sahip olması beklenmektedir.

•Devletlerin hidrojen ekonomisine yönelik politika ve yatırım stratejilerini hızlandırmaları gerektiği belirtilmektedir.

IEA’nin Hidrojen İçin Önerdiği Politikalar:

Teşviklerin artırılması: Yeşil hidrojenin ekonomik açıdan rekabetçi hale getirilmesi için mali destek mekanizmalarının artırılması önerilmektedir.

Altyapı yatırımlarının hızlandırılması: Hidrojen üretimi, depolanması ve taşınması için gerekli altyapının oluşturulması gerektiği vurgulanmaktadır.

Hidrojenin küresel ticaretinin düzenlenmesi: Farklı ülkeler arasında hidrojen ticaretinin artırılması için uluslararası standartların belirlenmesi gerekmektedir.

Hidrojen Konseyi ve Küresel Hidrojen İş Birliği

Hidrojen Konseyi (Hydrogen Council), 2017 yılında kurulmuş olup, hidrojen ekonomisinin gelişimini destekleyen çok uluslu şirketlerin oluşturduğu bir ittifaktır.

Hidrojen Konseyi’nin Hedefleri:

Hidrojenin enerji sistemlerindeki rolünü artırmak için özel sektör yatırımlarını teşvik etmek. Uluslararası iş birliğini artırmak ve hidrojen pazarlarının entegrasyonunu sağlamak. Hidrojen üretim maliyetlerini azaltmaya yönelik teknolojik çözümler geliştirmek.

Küresel Hidrojen Yatırımları ve İş Birlikleri:

Konsey, hidrojen projelerinin finansmanı için dünya çapında 70 milyar dolarlık yatırım planlamaktadır. Hidrojen tedarik zincirinin geliştirilmesi için AB, Japonya, ABD ve Çin gibi büyük ekonomilerle iş birliği yapılmaktadır.

Sonuç olarak, IEA ve Hidrojen Konseyi gibi küresel kuruluşlar, hidrojen ekonomisinin büyümesini destekleyerek ülkelerin temiz enerjiye geçiş sürecini hızlandırmaktadır.

Bu düzenlemeler, hidrojen üretimi, taşınması ve tüketiminin sürdürülebilir ve güvenli bir şekilde gerçekleştirilmesi için küresel iş birliğini teşvik etmektedir.

Türkiye’de Hidrojen Hukuku ve Mevzuat

Türkiye, hidrojen ekonomisini destekleyici çeşitli stratejiler ve düzenlemeler üzerinde çalışmaktadır. Türkiye’nin hidrojen ekonomisi ile ilgili hukuki çerçevesi aşağıdaki başlıklarda ele alınabilir:

Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) Düzenlemeleri: Türkiye’de hidrojen üretimi, dağıtımı ve tüketimine ilişkin mevzuatın oluşturulması için EPDK tarafından çeşitli çalışmalar yürütülmektedir.

Yenilenebilir Enerji Kanunu: Yeşil hidrojen üretimini teşvik edici mekanizmalar içermektedir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Stratejileri: Hidrojen teknolojilerinin gelişimini destekleyen Ar-Ge ve yatırım teşvikleri sağlanmaktadır.

Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği: Hidrojen tesislerinin çevresel etkilerinin değerlendirilmesi ve sürdürülebilir üretim standartlarına uygunluğu denetlenmektedir.

Türkiye’nin hidrojen ekonomisinde rekabetçi olabilmesi için, uluslararası standartlara uyumlu mevzuat geliştirilmesi gerekmektedir.

Hidrojen Pazarının Düzenlenmesi ve Politikalar

Hidrojen Pazarının Yapısı ve Aktörleri

Hidrojen pazarı, üreticiler, dağıtıcılar, tüketiciler ve düzenleyici otoritelerden oluşmaktadır. Başlıca aktörler şunlardır:

Kamu ve özel sektör şirketleri: Hidrojen üretim tesisleri, enerji şirketleri, sanayi kuruluşları.

Regülatör kurumlar: Devletler, enerji düzenleme kurumları, uluslararası organizasyonlar.

Yatırımcılar ve finans kuruluşları: Yeşil hidrojen projelerine yatırım yapan bankalar, fonlar ve yatırımcılar.

Pazarın düzenlenmesi için şeffaf ve etkin yasal çerçevelerin oluşturulması önemlidir.

Hidrojenin Fiyatlandırılması ve Teşvik Mekanizmaları

Hidrojenin rekabetçi hale gelebilmesi için çeşitli teşvik ve destek mekanizmalarına ihtiyaç vardır:

Karbon fiyatlandırması: Hidrojenin fosil yakıtlarla rekabet edebilmesi için karbon vergileri ve emisyon ticaret sistemleri uygulanabilir.

Vergi teşvikleri ve sübvansiyonlar: Yeşil hidrojen üretimini desteklemek amacıyla maliyetleri düşüren teşvikler sağlanabilir.

Ar-Ge destekleri: Hidrojen teknolojilerinin geliştirilmesi için devlet destekli araştırma programları oluşturulabilir.

Rekabet Hukuku ve Pazar Liberalizasyonu

Hidrojen piyasasının sağlıklı bir şekilde gelişmesi için rekabet hukuku çerçevesinde düzenlemeler yapılmalıdır:

Tekel oluşumunun engellenmesi: Büyük enerji şirketlerinin piyasaya hâkim olup rekabeti engellememesi için düzenlemeler getirilebilir.

Piyasaya giriş kolaylığı: Küçük ve orta ölçekli işletmelerin hidrojen ekonomisine katılımını sağlayacak düzenlemeler yapılmalıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

Hidrojen ekonomisi, küresel enerji dönüşümünün ve enerji güvenliğinin önemli bir bileşeni olarak öne çıkmaktadır. Ancak bu dönüşümün başarıyla gerçekleştirilebilmesi için hukuki çerçevenin net, şeffaf ve etkin bir şekilde oluşturulması gerekmektedir.

Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler için hidrojen, enerji bağımsızlığı ve sürdürülebilir kalkınma açısından büyük fırsatlar sunmaktadır. Ancak bu fırsatların değerlendirilmesi için uluslararası standartlara uyumlu mevzuat geliştirilmesi, yatırım teşviklerinin artırılması ve piyasa düzenlemelerinin etkin şekilde yapılması gerekmektedir.

Hidrojen ekonomisinin tam anlamıyla gelişebilmesi için hem ulusal hem de uluslararası düzeyde iş birliği içinde hareket edilmesi kritik bir gerekliliktir.